Από τον Τζέφερσον στον Τραμπ

 

Του ΠΕΤΡΟΥ ΠΑΠΑΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΟΥ

Η 200ή επέτειος της αμερικανικής ανεξαρτησίας γιορτάστηκε το 1976 σε γκρίζο φόντο. Δύο χρόνια νωρίτερα ο Ρίτσαρντ Νίξον είχε παραιτηθεί υπό το βάρος του σκανδάλου Γουότεργκεϊτ, αφήνοντας στον Λευκό Οίκο τον παροιμιωδώς ανεπαρκή, «πρόεδρο κατά λάθος», Τζέραλντ Φορντ. Τον επόμενο χρόνο, οι τελευταίοι Αμερικανοί έφευγαν πανικόβλητοι με ελικόπτερα από την ταράτσα της αμερικανικής πρεσβείας στη Σαϊγκόν.

 

Ο Ντόναλντ Τραμπ είχε την τύχη να προεδρεύει στην επόμενη, στρογγυλή επέτειο της Διακήρυξης της Ανεξαρτησίας,  που υιοθετήθηκε  σαν χθες πριν από 250 χρόνια, στη Φιλαδέλφεια. Ήδη από το 2016, επί προεδρίας Ομπάμα, το Κογκρέσο είχε συγκροτήσει διακομματική επιτροπή, την America250, για τον πανεθνικό εορτασμό. Ωστόσο αμέσως μετά την επανεκλογή του στο προεδρικό αξίωμα, ο Τραμπ έσπευσε να περιθωριοποιήσει την εν λόγω επιτροπή και να διορίσει μια άλλη, αποκλειστικά δικής του επιλογής, τη Freedom250, που μετέτρεψε την εθνική εορτή σε παράσταση για ένα ρόλο.

 

Η χθεσινή φιέστα με τα πυροτεχνήματα και την ομιλία Τραμπ ήταν το τελευταίο επεισόδιο στις αλλεπάλληλες κρίσεις μεγαλείου του 45ου και 47ου προέδρου. Προηγουμένως, καθιέρωσε τη δωρεάν πρόσβαση στα δημόσια πάρκα την ημέρα των γενεθλίων του, έδωσε εντολή για την έκδοση χαρτονομίσματος των 250 δολαρίων με το πρόσωπό του, εξέφρασε τον θαυμασμό του για το «πραγματικό χρυσάφι» του Λουδοβίκου ΙΔ’ στις Βερσαλλίες και παρήγγειλε μια Αψίψα του Θριάμβου στην Ουάσιγκτον που φιλοδοξεί να βάλει τα γυαλιά σε εκείνη του Παρισιού. Ο Πίτερ Μπέικερ των New York Times μίλησε για «αυτοκρατορική προεδρία» και τα εκατομμύρια των διαδηλωτών του περσμένου Οκτωβρίου κατέβηκαν στους δρόμους με το σύνθημα «No Kings». Για τη φιλελεύθερη Αμερική, ο Τραμπ προδίδει ό,τι αντιπροσώπευαν ο Τζέφερσον, ο Ουάσιγκτον και ο Φράνκλιν. Η Αυτοκρατορία είναι η άρνηση της Δημοκρατίας- ή μήπως όχι;

 

Όπως επισημαίνει ο Βρετανός ιστορικός Πέρι Άντερσον, η Αμερική διατρέχεται ευθύς εξαρχής από την εγγενή αντίφαση ανάμεσα στην καθολικότητα και την αίσθηση μοναδικότητας, το πνεύμα της Δημοκρατίας και εκείνο του επεκτατικού εθνικισμού. «Όλοι οι άνθρωποι δημιουργήθηκαν ίσοι», λέει η Διακήρυξη της Ανεξαρτησίας, που ενέπνευσε επαναστατικά κινήματα σε όλο τον κόσμο, από το Παρίσι του 1789 μέχρι το Βιετνάμ του Χο Τσι Μινχ το 1945. Οι εκπρόσωποι των 13 εξεγερμένων Πολιτειών έκαναν πράξη τις αρχές του Διαφωτισμού όταν την Ευρώπη κυβερνούσαν ακόμη βασιλιάδες, αυτοκράτορες και τσάροι. Στην Πολιτεία που οραματίζονταν, η ισχύς των κυβερνώντων πρέπει να πηγάζει από τη «συναίνεση των πολιτών», θέση που νομιμοποιεί εκ των προτέρων την επανάσταση απέναντι στην όποια τυραννία.

 

Ωστόσο η νεαρή Δημοκρατία είχε χώρο μόνο για λευκούς άνδρες. Από τους 56 ιδρυτές-πατέρες, οι 41 υπήρξαν δουλοκτήτες και οι 29 είχαν ακόμη δούλους όταν υπέγραφαν τη Διακήρυξη. Ο βασικός συντάκτης της, Τόμας Τζέφερσον, είχε στη διάρκεια της ζωής του 610 δούλους. Το προπατορικό αμάρτημα της Αμερικής βάρυνε και το νέο κοινωνικό σύστημα που δημιούργησε αυτή η απαλλαγμένη από φεουδαρχικά κατάλοιπα «γη των ελεύθερων». Ο νεαρός καπιταλισμός στηριζόταν στο αμαρτωλό τρίγωνο: υποδούλωση της Αφρικής από τις ευρωπαϊκές Αυτοκρατορίες- μεταφορά δούλων στις νότιες αμερικανικές Πολιτείες- φτηνό βαμβάκι για την ευρωπαϊκή κλωστοϋφαντουργία, την ατμομηχανή της πρώτης βιομηχανικής επανάστασης. Πίσω από το Μάντσεστερ και τη Λυών βρισκόταν ο Μισισιπής.

 

Παράλληλα, η γεωγραφική επέκταση σε βάρος των αυτόχθονων και των γειτόνων στον αμερικανικό Βορρά ήταν εγγεγραμμένη στο DNA αυτού του έθνους Πουριτανών εποίκων. Ο έβδομος πρόεδρος, Άντριου Τζάσκον (1829-1837) υπήρξε ο μεγαλύτερος σφαγέας των αυτόχθονων Αμερικανών. Ένας από τους οπαδούς του, ο Τζον Ο’ Σάλιβαν, καθιέρωσε το 1845 το περίφημο σλόγκαν: «το δικαίωμα του Πρόδηλου Πεπρωμένου μας να εξαπλωθούμε και να κατέχουμε ολόκληρη την ήπειρο την οποία η Θεία Πρόνοια μας έδωσε για το μεγάλο πείραμα της ελευθερίας και της ομόσπονδης αυτοδιοίκησης». Μια από τις πρώτες ενέργειες του Τραμπ, όταν εγκαταστάθηκε για πρώτη φορά στον Λευκό Οίκο, ήταν να βάλει σε περίποτη θέση, στο Οβάλ Γραφείο πορτρέτο του Τζάκσον.

 

Ένα άλλο ίνδαλμα του Τραμπ είναι ο 25ος πρόεδρος της Αμερικής, Γουίλιαμ Μακίνλεϊ (1897-1901), το όνομα του οποίου χάρισε (ακριβέστερα επανέφερε) σε βουνό της Αλάσκας, την πρώτη ημέρα της δεύτερης θητείας του. Επί ημερών Μακίνλεϊ, η Αμερική στερέωσε την ηγεμονία της στο Δυτικό Ημισφαίριο κερδίζοντας τον πόλεμο με την Ισπανία και κατέκτησε τη Χαβάη, τις Φιλιππίνες, το Πουέρτο Ρίκο, το Γκουάμ και τη Σαμόα, προσφέροντας έμπνευση για τις κατακτητικές βλέψεις του Τραμπ προς Γροιλανδία, Καναδά και Παναμά.

 

Ο ισπανοαμερικανικός πόλεμος ανέδειξε τις Ηνωμένες Πολιτείες ως μια από τις μεγάλες δυνάμεις του πλανήτη. Λίγο αργότερα, το 1910, η βιομηχανική τους παραγωγή είχε ξεπεράσει το άθροισμα της Βρετανίας και της Γερμανίας και ο Α’ Παγκόσμιος Πόλεμος κατέδειξε τη μετατόπιση του κέντρου βάρους της παγκόσμιας ισχύος στην άλλη πλευρά του Ατλαντικού. Η μετατροπή της Δημοκρατίας σε (ακήρυκτη) Αυτοκρατορία ανέδειξε το Πρόδηλο Πεπρωμένο σε πραγματική Βίβλο της εξωτερικής πολιτικής Ρεπουμπλικανών και Δημοκρατικών. Τα δύο κόμματα μπορεί να διαφέρουν ουσιωδώς για τα εσωτερικά θέματα, που κατά κανόνα μονοπωλούν το ενδιαφέρον μιας κατά βάση επαρχιώτικης κοινής γνώμης, όχι όμως για τα εξωτερικά.

 

Το 1912, ο Δημοκρατικός προεδρικός υποψήφιος Γούντροου Γουίλσον δήλωσε στη διάρκεια προεκλογικής ομιλίας του: «Αν δεν πίστευα στη Θεία Πρόνοια, θα αισθανόμουν σαν ένας άνθρωπος που προχωρά με δεμένα μάτια σε έναν ασυνάρτητο κόσμο. Πιστεύω ότι ο Θεός επέβλεψε τη γέννηση αυτού του έθνους». Ως πρόεδρος της χώρας, έστειλε αμερικανικά στρατεύματα σε περισσότερες χώρες της Λατινικής Αμερικής από όλους τους προκατόχους του (Μεξικό, Κούβα, Αϊτή, Δομίνικο, Νικαράγουα) και το 1917 οδήγησε την Αμερική στον Α’ Παγκόσμιο Πόλεμο, λέγοντας ότι οι ΗΠΑ είχαν «το απεριόριστο προνόμιο να εκπληρώσουν το πεπρωμένο τους και να σώσουν τον κόσμο». Ένας άλλος, εκ των υστέρων αγιοποιημένος Δημοκρατικός πρόεδρος, ο Φραγκλίνος Ρούζβελτ, προτού συγκρουστεί με τον Άξονα είχε υπάρξει θαυμαστής του Μουσολίνι, βοήθησε τον Φράνκο να ανέβει στην εξουσία και διατηρούσε καλές σχέσεις με τον Πετέν.

 

Ο Ντόναλντ Τραμπ ήρθε στην εξουσία σε μια περίοδο όπου η αδιαμφισβήτητη, μετά το τέλος του Ψυχρού Πολέμου, αμερικανική ηγεμονία, βρισκόταν σε τροχιά διάβρωσης και όπου η Αμερική εύρισκε για πρώτη φορά έναν δυνητικά ισότιμο, στο οικονομικό και στο τεχνολογικό πεδίο ανταγωνιστή, στο πρόσωπο της Κίνας. Προσπαθώντας να ανασχέσει τη σχετική φθορά, ποντάρει στα δύο βασικά πεδία όπου η αμερικανική υπεροχή παραμένει ισχυρή, το δολάριο και τον στρατό, με τους εμπορικούς και πραγματικούς πολέμους της δεύτερης προεδρίας του. Ο σύμβουλός του, Στίβεν Μίλερ, εκθείαζε τη λογική της ωμής ισχύος την επαύριο της γκαγκστερικής απαγωγής Μαδούρο, λέγοντας στο CNN:

 

«Μπορεί να μιλάει όσο θέλει κανείς με διπλωματικές αβρότητες, αλλά αυτός που κυβερνάει τον πραγματικό κόσμο είναι η δύναμη, η ισχύς, το σθένος. Αυτός είναι ο σιδερένιος νόμος του κόσμου. Είμαστε υπερδύναμη και υπό τον πρόεδρο Τραμπ συμπεριφερόμαστε ως υπερδύναμη».

 

Ο Μίλερ και οι συνοδοιπόροι του εμπνέονται από τον κλασικό διάλογο των Αθηναίων με της Μηλίους που αφηγείται ο Θουκυδίδης, όπου οι εκπρόσωποι της θαλασσοκράτειρας λένε το πασίγνωστο: «Το Δίκαιο υφίσταται μόνο μεταξύ ίσων, ενώ οι ισχυροί πράττουν αυτό που μπορούν και οι αδύναμοι υποφέρουν αυτό που τους πρέπει». Υποπτεύεται κανείς, όμως, ότι δεν έχουν διαβάσει τη συνέχεια, όπου οι Μήλιοι απαντούν: «Πώς θα αποφύγετε (αν μας συντρίψετε) να μετατρέψετε σε εχθρούς σας όλους τους ουδέτερους, οι οποίοι θα υποπτεύονται ότι μπορεί να τους επιτεθείτε αύριο; Και τι άλλο σημαίνει αυτό από το να κάντε ισχυρότερους τους εχθρούς που ήδη αντιμετωπίζετε;».

 

Οι Αθηναίοι έκαψαν τη Μήλο, αλλά βρήκαν τη Νέμεση μόλις τρία χρόνια αργότερα σε μια άλλη θάλασσα, στις Συρακούσες. Ο Τραμπ υπέταξε τη Βενεζουέλα, αλλά πλήρωσε βαρύ τίμημα σε μια άλλη θάλασσα, στον Περσικό Κόλπο, όπου ήρθε αντιμέτωπος με τα όρια της αμερικανικής ισχύος. Στα 250 χρόνια της αμερικανικής ανεξαρτησίας, όσοι από τις αμερικανικές ελίτ επιμένουν να διαβάζουν Θουκυδίδη θα πρέπει να πάρουν στα σοβαρά την προειδοποίηση του Οράτιου: De te fabula narratur- για σένα μιλάει ο μύθος.

Καθημερινή, Κυριακή 5 Ιουλίου 2026

Υ.Γ. Καθώς το Κυριακάτικο φύλλο της εφημερίδας βρισκόταν στο τυπογραφείο, παρακολούθησα την ομιλία του Τραμπ στο εθνικό μνημείο του Όρους Ράσμορ με αφορμή την ιστορική επέτειο. Εκεί ο Αμερικανός πρόεδρος διεκτραγώδησε την «επανεμφάνιση της κομμουνιστικής απειλής» στις ΗΠΑ, φτάνοντας στο σημείο να υποστηρίξει ότι αυτή τη φορά ο κίνδυνος είναι μεγαλύτερος και από εκείνους του Α΄Παγκοσμίου Πολέμου, του Περλ Χάρμπορ και της 11^ης Σεπτεμβρίου.           

Στο πρώτο άκουσμα, υποψιάστηκα ότι προετοίμαζε το έδαφος για ένα ρεσάλτο εναντίον της Κούβας, σε μια υπερεπιθετική «φυγή προς τα εμπρός» μετά το κάζο του Ιράν, ή για νέες προσπάθειες οικονομικής και στρατιωτικής πίεσης στην Κίνα. Ωστόσο σε μια επόμενη αποστροφή της ομιλίας του έκανε σαφές ότι αναφερόταν στις εσωτερικές πολιτικές εξελίξεις. Είπε ότι «η Αμερική δεν θα γίνει ποτέ κομμουνιστική» και ότι «δεν υπάρχει περίπτωση να χάσουμε τις ενδιάμεσες εκλογές (του Νοεμβρίου, για το Κογκρέσο) παρά μόνο αν φερθούμε ως ανόητοι, βλάκες και ασύνετοι».

Η ανησυχία του Τραμπ, αλλά και του συνόλου του αμερικανικού κατεστημένου, Ρεπουμπλικανών και Δημοκρατικών, προήλθε από τις θεαματικές νίκες των αριστερών υποψηφίων στις προκριματικές εκλογές των Δημοκρατικών ενόψει της αναμέτρησης του Νοεμβρίου, την περασμένη εβδομάδα. Υποψήφιοι των Δημοκρατών Σοσιαλιστών της Αμερικής (DSA), στο ίδιο μήκος κύματος με τον σοσιαλιστή δήμαρχο Νέας Υόρκης Ζόραν Μαμντάνι, κατατρόπωσαν εν ενεργεία μέλη του Κογκρέσου σε σειρά περιφερειών, σε Νέα Υόρκη, Μινεσότα και Κολοράντο, προκαλώντας πολιτικό σοκ. Την Παρασκευή, το πρώτο από τα άρθρα γνώμης της Wall Street Journal είχε τίτλο «Η σοσιαλιστική απειλή είναι πραγματική». Οι αρθρογράφοι παραληρούσαν, κατηγορώντας τους αριστερούς υποψηφίους ότι πανηγυρίζουν για επιθέσεις τύπου 11^ης Σεπτεμβρίου, θέλουν να καταργήσουν την ατομική ιδιοκτησία και καλούσαν τις διωκτικές αρχές να διερευνήσουν τις σχέσεις τους με ξένες δυνάμεις, υπονοώντας την Κίνα και τη Ρωσία.

Παράλληλα, στελέχη της δεξιάς πτέρυγας των Δημοκρατικών (με την υποστήριξη, δικαιούμαστε να υποθέσουμε, μιας άλλης ξένης δύναμης, το λόμπι της οποίας έχει ισχυρότατη επιρροή στις ΗΠΑ) προσπαθούσαν να συγκροτήσουν αντίπαλο πόλο στο ανερχόμενο, αριστερό ρεύμα. Γενικά, η ατμόσφαιρα στους κόλπους των αμερικανικών ελίτ θυμίζει τον «Κόκκινο Πανικό» (Red Scare), το κυνήγι μαγισσών με μαζικούς διωγμούς εναντίον σοσιαλιστών, αναρχικών και συνδικαλιστών, το 1920-21, την επαύριον του Α’ Παγκοσμίου Πολέμου και της Οκτωβριανής Επανάστασης, όταν το επαναστατικό- εργατικό ρεύμα με κορυφαία μορφή τον Γιουτζίν Ντεμπς κατέγραψε για πρώτη και τελευταία φορά ποσοστά της τάξης του 6% σε προεδρικές εκλογές.

Κάτι αλλάζει στην Αμερική. Οι εκπρόσωποι της Αυτοκρατορίας έχουν καλούς λόγους να ανησυχούν.